Кризата секогаш доаѓа како тест, не како изговор

Кризата има чудна способност да ги соблече системите до коска. Во мирни времиња може да се сокрие речиси сè: лоша институција зад протокол, слаб буџет зад оптимистичка проекција, неквалитетна политика зад убава прес-конференција, корупција зад формална процедура. Но кога ќе дојде ударот – инфлација, енергетски шок, војна, пандемија, банкарска нестабилност, природна катастрофа или политичка блокада – тогаш се гледа што навистина било изградено, а што само било декор.

Стабилниот економски развој не е исто што и неколку години раст на хартија. Раст може да има и од задолжување, од потрошувачки бран, од евтина работна сила, од случајна надворешна побарувачка, од градежна експанзија без продуктивна основа или од привремени дознаки од странство. Но развојот е нешто подлабоко. Тој значи дека економијата станува поспособна, поотпорна, поправедна и попродуктивна. Значи дека земјата не живее само од ден до ден, туку создава капацитет за утре.

Затоа спротивноста на кризата не е само „немање криза“. Вистинската спротивност на кризата е стабилност што не е неподвижност, туку способност за движење без распаѓање. Економија што може да расте, но и да издржи удар. Држава што може да троши, но знае и да штеди. Општество што може да се модернизира, но не ги остава најранливите на работ на преживување.

Стабилниот развој не е спектакл, туку дисциплина

Една од најголемите заблуди е дека економскиот развој мора да изгледа спектакуларно. Големи најави, огромни проекти, свечени ленти, брзи ветувања, нови стратегии со убави наслови. Но стабилниот развој најчесто е помалку фотогеничен, а многу поважен. Тој се гради преку предвидливи правила, квалитетно образование, функционално здравство, правна сигурност, продуктивни компании, чесна администрација, инфраструктура што служи, даночна култура и институции што не се менуваат со секоја политичка сезона.

Стабилниот развој бара трпение. Тој не носи секогаш брз аплауз, затоа што често значи одложување на лесниот политички профит. Наместо популистичко трошење – паметна инвестиција. Наместо субвенција без критериум – поддршка што создава вредност. Наместо вработување по партиска линија – професионална администрација. Наместо краткорочен мир – долгорочна продуктивност.

ОЕЦД во своите анализи за одржлив економски раст нагласува дека потрајниот, поотпорен и поинклузивен раст бара структурни политики што ја зголемуваат мобилноста на трудот и им помагаат на фирмите да станат подинамични, поиновативни и позелени, особено во услови на демографски притисоци и потреба од повисока продуктивност. Токму тоа е суштината: развојот не е само бројка, туку способност економијата да произведува повеќе вредност со подобро знаење, подобра организација и подобри институции. ОЕЦД за одржлив економски раст.

Кризата ја казнува импровизацијата

Кога државата е слабо подготвена, секоја криза станува поскапа од потребното. Ако нема фискални резерви, кризата се плаќа со панично задолжување. Ако нема енергетска стратегија, секој надворешен шок станува домашна драма. Ако нема силно јавно здравство, здравствената криза брзо станува економска и социјална. Ако нема доверба во институциите, дури и добрите мерки се примаат со сомнеж.

Кризата не измислува слабости. Таа ги открива. Она што во нормални времиња изгледало како ситна неефикасност, во криза станува системски дефект. Она што било толерирано како „така функционира кај нас“, одеднаш почнува да чини работни места, затворени фирми, поскапи кредити, иселени млади луѓе и јавен долг што ќе го плаќаат генерации.

Затоа државата што сака стабилен развој не смее да се однесува како кризите да се несреќи што доаѓаат однадвор и немаат врска со домашната политика. Надворешниот удар може да не биде наша вина, но ранливоста често е наша работа. Ако системот нема амортизери, секој удар се чувствува како земјотрес.

Фискалната сериозност како морална категорија

Буџетот не е само финансиски документ. Тој е морална карта на државата. Во него се гледа што власта навистина смета за важно: дали купува социјален мир, дали финансира привилегии, дали вложува во продуктивност, дали гради јавни услуги или ја одложува цената на денешната неодговорност за утрешните граѓани.

Стабилниот економски развој бара фискална сериозност, но тоа не значи слепа штедливост. Има моменти кога државата мора да троши повеќе: во рецесија, во природна катастрофа, во здравствена криза, во заштита на најранливите. Но разликата меѓу одговорна и неодговорна држава е во тоа дали трошењето има цел, мерка и излезна стратегија.

ММФ во своите материјали за фискални политики нагласува дека владите можат да ги подобрат изгледите за раст преку поголема ефикасност и подобар состав на јавната потрошувачка, дури и без задолжително зголемување на вкупниот износ на трошење. Тоа е важна поента: проблемот често не е само колку државата троши, туку каде, како и за кого троши. ММФ за фискални политики.

Развојот мора да создава отпорност, не само раст

Економија што расте, но не е отпорна, личи на куќа со убава фасада и слаб темел. Однадвор изгледа добро, се додека не дојде првиот силен ветер. Отпорноста значи дека земјата има диверзифицирана економија, стабилни јавни финансии, домашни капацитети, доверливи институции, образована работна сила, функционални синџири на снабдување и способност брзо да се приспособи.

Стабилен развој не се гради врз една индустрија, една странска инвестиција, еден извозен пазар, една евтина предност или една политичка гарнитура. Тој бара широка основа. Земја што зависи од премал број сектори секогаш живее со страв. Земја што зависи од премал број луѓе секогаш живее со клиентелизам. Земја што зависи од случајност секогаш ја нарекува среќата стратегија.

Светската банка во своите материјали за отпорност и управување со ризици ја нагласува потребата земјите да преминат од реактивно справување со кризи кон проактивно планирање на отпорноста, со поврзување на намалување ризици, подготвеност, финансиска заштита и инклузивно закрепнување. Тоа важи и за економијата во поширока смисла: развојот е вистински само ако може да се одржи и кога условите ќе станат потешки. Светска банка за отпорност и управување со ризици.

Човекот не смее да биде колатерална штета на стабилизацијата

Постои и друга опасност: во име на стабилноста да се заборави човекот. Да се зборува за дефицити, каматни стапки, инвестиции и продуктивност, а да се премолчат платите, сиромаштијата, иселувањето, несигурната работа, здравствената исцрпеност и стравот на семејствата од секоја нова сметка.

Стабилен економски развој не е стабилен ако создава мал број победници и широк слој луѓе што само преживуваат. Таквиот раст е политички ранлив и морално празен. Ако продуктивноста расте, но работникот не гледа достоинство, системот создава незадоволство. Ако инвестициите доаѓаат, но институциите остануваат заробени, развојот станува привилегија. Ако БДП се зголемува, но младите не гледаат иднина дома, тогаш бројката не ја кажува целата вистина.

Кризата најсилно ги погодува оние што имаат најмалку простор за маневар. Богатиот има резерви, моќен контакт, имот, алтернативи. Сиромашниот има гола изложеност. Средната класа има страв од пад. Затоа економската политика мора да биде и развојна и социјално чувствителна. Не како милостина, туку како предуслов за стабилност.

Кризата како можност – но само за сериозни системи

Често се вели дека секоја криза е можност. Тоа звучи добро, но не е секогаш точно. Криза е можност само за системи што знаат да учат. За несериозни системи кризата е само уште еден циклус на паника, задолжување, импровизација, префрлање вина и заборав. Штом ударот ќе помине, тие се враќаат на старото, додека следната криза не ги најде уште послаби.

Сериозна држава по кризата поставува непријатни прашања. Каде потфрливме? Кои институции не функционираа? Кои мерки беа скапи, а неефикасни? Кој профитираше од хаосот? Кој беше оставен без заштита? Што мора да смениме пред следниот удар?

Кризата може да биде пресвртница само ако се претвори во институционално паметење. Инаку таа останува траума без лекција. А општество што не учи од кризите станува зависно од повторување.

Стабилноста не е страв од промени

Важно е да се каже: стабилниот развој не значи конзервација на постојното. Напротив, вистинската стабилност бара промени. Но промени што се водени, не хаотични. Реформи што имаат смисла, не само име. Модернизација што ја подига вредноста на трудот, не го заменува човекот со евтина статистика.

Економијата што сака да биде стабилна мора да се менува пред кризата да ја натера. Да вложува во образование пред недостигот од кадар да стане блокада. Да вложува во енергетска независност пред цените да експлодираат. Да ја дигитализира администрацијата пред граѓанинот да се удави во шалтери. Да ја чисти корупцијата пред инвеститорот да ја пресмета како ризик. Да ја штити животната средина пред штетата да стане прескапа.

Стабилноста, значи, не е неподвижност. Таа е способност да се менуваш без да се распаднеш. Да растеш без да се задолжиш до задушување. Да штитиш без да парализираш. Да штедиш без да уништиш јавни услуги. Да инвестираш без да купуваш илузии.

Државата што гради и државата што гаси пожари

На крајот, разликата меѓу стабилен економски развој и криза е разликата меѓу држава што гради и држава што гаси пожари. Првата има план, институции, професионална меморија, јавна дисциплина и чувство за иднина. Втората има реакции, задолжувања, прес-конференции, краткорочни мерки и вечна надеж дека проблемот ќе се смири сам.

Државата што гради знае дека економијата не е само пазар, туку и доверба. Не е само капитал, туку и знаење. Не е само раст, туку и праведност. Не е само бројка, туку животот на луѓето што секој ден работат, плаќаат, учат, лекуваат, произведуваат, ризикуваат и се надеваат дека системот нема повторно да ги изневери.

Кризите ќе доаѓаат. Тоа не може целосно да се спречи. Но може да се избере дали секоја криза ќе биде национална катастрофа или тежок, но издржлив тест. Стабилниот економски развој е токму таа разлика: способноста едно општество да не живее како заложник на следниот удар, туку како заедница што има темел, паметење, мерка и волја да ја гради иднината пред таа да стане итна потреба.