Кога земјоделецот го носи родот на откуп, таму не се носи само гајба со овошје или зеленчук. Се носи сезона, ризик, труд, чекање, долг кон репроматеријали и надеж дека пазарот барем овојпат нема да биде посилен од човекот. Затоа контролите на Комисијата за заштита на конкуренцијата не се обична административна вест, туку тест за тоа дали законот ќе остане хартија или ќе влезе во најчувствителното место на аграрната економија – односот меѓу производителот и оној што ја диктира вратата кон пазарот.

Комисијата за заштита на конкуренцијата утврдила неправилности кај неколку откупни центри што вршат откуп на овошје и зеленчук од индивидуални земјоделци и правни лица. Најсериозните прекршувања се однесуваат на договорните односи меѓу откупувачите и добавувачите: непостоење писмени договори за откуп, користење договори без задолжителни законски елементи и одредби што не се усогласени со законските обврски.

Законот почнува таму каде што завршува „усниот договор“

Во земјоделството „ќе се договориме“ често звучи како нормална пазарна навика. Но токму таа навика со години остава простор за притисок, доцнење, условување и префрлање на целиот ризик врз производителот. Затоа Законот за забрана на нефер трговски практики во синџирот на снабдување со земјоделски и прехранбени производи не е само уште еден пропис, туку механизам со кој државата треба да ја ограничи преговарачката надмоќ на посилниот купувач.

КЗК, како институција надлежна за заштита на конкуренцијата и за примена на правилата против нефер трговски практики, во соопштение наведува дека против субјектите кај кои се утврдени неправилности ќе бидат преземени соодветни санкции. Комисијата истовремено апелира до сите учесници во синџирот на снабдување со земјоделски и прехранбени производи доследно да ги почитуваат законските одредби, за да се обезбедат фер, транспарентни и рамноправни деловни односи.

Зошто договорот е повеќе од формалност

Писмениот договор не е бирократска досада. Тој е граница меѓу фер пазар и пазар во кој земјоделецот останува сам пред вагата, цената и рокот на плаќање. Во него треба да биде јасно кој што испорачува, по која цена или методологија, во кој рок, под кои услови и со каква одговорност. Кога тоа го нема, производителот не е партнер, туку зависна страна која може да биде турната во ќош од сезоната, расипливоста на производот и потребата веднаш да продаде.

Затоа оваа тема не е важна само за земјоделците. Таа ја допира и цената што ја гледа потрошувачот, стабилноста на домашното производство и довербата во целиот синџир на храна. Ако почетокот на синџирот е нечесен, крајот ретко може да биде здрав. Паноптикумски кажано: пазарот не е слободен ако најранливиот во него мора да молчи за да преживее.

Европска логика против домашна пазарна импровизација

Законот за нефер трговски практики се потпира на поширока европска логика за заштита на добавувачите во агро-прехранбениот синџир. Европската Унија уште со Директивата 2019/633 за нефер трговски практики ги постави основните правила против злоупотреба на посилната пазарна позиција на купувачите. Во македонскиот контекст, проблемот е уште почувствителен затоа што голем дел од производителите се мали, сезонски зависни и без реална можност да преговараат рамноправно.

Во март 2024. година беше објавен Законот за забрана на нефер трговски практики, кој ги уредува правилата и мерките за спречување практики што отстапуваат од доброто трговско однесување во снабдувањето со земјоделски и прехранбени производи. Со тоа, откупот повеќе не може да се третира како приватна работа меѓу „пазарџии“, туку како дел од регулиран економски однос со јавен интерес.

Казните се порака, но системот се мери по повторувањето

Казнувањето на откупни центри е важен сигнал, но вистинскиот ефект ќе се види по тоа дали контролите ќе станат правило, а не повремена демонстрација. Земјоделците не бараат привилегија кога бараат писмен договор, фер услови и јасен рок. Тие бараат минимум правна сигурност за труд што не може да се складира бесконечно, ниту да чека подобро расположение на купувачот.

Во една аграрна економија во која домашното производство често се спомнува свечено, а се третира несигурно, ваквите случаи откриваат колку е тенка линијата меѓу декларативната грижа и реалната заштита. КЗК сега ја отвори темата таму каде што најмногу боли – во откупниот пункт, на местото каде што трудот станува бројка, а бројката често станува неправда.

 

Автор: Горан Димитровски

Извор: Паноптикум.мк