Новата формула од Брисел

Европската Унија повторно ја менува реченицата со која им се обраќа на земјите кандидатки. Наместо старото, истрошено ветување дека членството ќе дојде кога ќе се исполнат сите услови, Брисел сега се движи кон модел во кој дел од придобивките би можеле да се добијат и пред полноправното влегување во Унијата. Не како подарок, туку како награда за реален напредок.

Во европскиот речник тоа се нарекува „постепена интеграција“. Во политичка смисла станува збор за обид да се врати кредибилитетот на проширувањето без ЕУ веднаш да отвора врата за целосно членство. Според информациите што ги објавија регионални и домашни медиуми, меѓу можните придобивки се спомнуваат пристап до дел од европските фондови, повластени трговски аранжмани и делумен пристап до единствениот пазар, бо зависност од тоа колку секоја земја напреднала во реформите и во усогласувањето со европските правила.

Ова е важна промена, но не е мала работа ни опасноста што ја носи. Ако моделот биде мост кон членство, може да стане корисен. Ако стане замена за членство, тогаш ќе биде само нова, подобро спакувана чекалница.

„Повеќе за повеќе“ – награда, но и тест

Принципот „повеќе за повеќе“ звучи фер: земјата што спроведува повеќе реформи добива повеќе пристап, повеќе пари, повеќе пазар, повеќе институционална близина. Литванскиот европратеник Петрас Ауштревичиус, кој ја подготвуваше стратегијата за проширување на Европскиот парламент, го поддржува овој пристап како начин економската интеграција да оди паралелно со пристапниот процес.

Во основа ова е признание дека досегашниот систем веќе не работи доволно убедливо. Земјите кандидатки со години ги слушаат истите формулации, а граѓаните ретко гледаат непосредна корист. Затоа Брисел се обидува европската идеја да ја спушти од самитите и соопштенијата во секојдневието: пазар, програми, фондови, трговија, мобилност, дигитални и енергетски механизми.

Но токму тука е суштинската точка. Европската интеграција не смее да се претвори во систем на ситни награди за политичка послушност. Таа мора да остане процес со јасна цел: полноправно членство, институционална рамноправност и правна сигурност. Во спротивно, кандидатите ќе добијат дел од економската корист, но ќе останат надвор од масата на која се носат одлуките.

Германско-францускиот правец

Овој нов правец не доаѓа од празно место. Франција и Германија веќе предложија пристап во кој земјите кандидатки постепено би се приближувале до институциите, единствениот пазар и одредени европски програми пред формалното членство. Според European Western Balkans, германско-францускиот non-paper предвидува структурирана постепена интеграција, можност за привилегиран пристап до единствениот пазар, посилни институционални врски, учество како набљудувачи во одредени формати и проширено учество во програми како Erasmus+, Horizon Europe, Digital Europe и Creative Europe.

Тоа значи дека ЕУ бара политичка формула што ќе ја направи поголема Унијата без да ја направи нефункционална. По руската војна против Украина, проширувањето повторно стана геополитичко прашање, не само бирократска процедура. Европската комисија официјално го опишува проширувањето како двигател на долгорочна безбедност, мир, стабилност и просперитет, а во пакетот за проширување нагласува дека темпото на реформите, особено во демократијата, владеењето на правото и основните права, директно влијае врз брзината на пристапувањето.

Во таа логика, Македонија не е периферна тема. Таа е еден од тестовите за тоа дали ЕУ навистина може да биде принципиелна кон малите земји кога политиката ќе се судри со билатерални блокади.

Македонија меѓу користа и замката

За Македонија можноста за економски придобивки пред членство не треба да се отфрли. Напротив, секој пристап до европски фондови, пазар, програми, знаење и инвестиции е важен за земја што предолго стои во европскиот ходник. Но таа придобивка мора да се чита трезвено.

Дел од аргументите што се појавуваат во јавната дебата упатуваат на поширока европска промена: членството во ЕУ повторно се гледа како економско и безбедносно прашање, не само како административна цел. Во тој контекст се спомнува и Исланд, каде што темата за ЕУ повторно добива тежина поради новата глобална ситуација, безбедносните неизвесности и економските интереси.

Таа споредба е корисна не затоа што Македонија и Исланд се исти, туку затоа што покажува дека Европа повторно станува простор на стратешки избори. За некои земји ЕУ е пазар. За други е безбедносна рамка. За Македонија е и едното и другото, но и прашање на институционално созревање, правна предвидливост и излез од циклусот на блокади, условувања и домашни политички злоупотреби на европската тема.

Придобивки да, замена за членство – не

Паноптикум претходно пишуваше дека новите европски модели можат да бидат корисни само ако не ја замаглат крајната цел. Во анализата „ЕУ ја отвора вратата за Балканот, но го задржува клучот“ беше отворена токму дилемата дали фазното приближување е реален напредок или нов политички меѓукат. Слична линија има и текстот „Тиват ја враќа големата европска дилема“, каде што постепеното пристапување се чита како можност, но и како проверка на европската искреност.

Македонија има интерес да влезе во секој механизам што носи реална корист за граѓаните и економијата. Но Македонија нема интерес да прифати вечна полуинтеграција како политичка судбина. Пристап до фондови без глас, пазар без рамноправност, програми без членство – сето тоа може да помогне, но не смее да стане крајна понуда.

Затоа новиот план од Брисел треба да се следи внимателно. Ако е заснован на јасни критериуми, проверлив напредок и неповратна цел кон членство, може да ја оживее европската перспектива. Ако, пак, стане начин земјите кандидатки да бидат држени блиску, но никогаш внатре, тогаш Европа само ќе ја обнови старата грешка со нов јазик.

Европската идеја се мери со доверба

ЕУ денес не се соочува само со прашањето кого ќе прими. Таа се соочува со прашањето дали нејзиниот збор уште произведува доверба. За Македонија тоа е особено чувствително. Земјата веќе плати високи политички цени на патот кон ЕУ, а сепак остана заглавена во процес што често изгледа повеќе како дипломатска игра отколку како јасна европска процедура.

Затоа „повеќе за повеќе“ ќе има смисла само ако важи за сите со исти правила. Повеќе реформи – повеќе придобивки. Повеќе усогласување – повеќе пристап. Повеќе политичка зрелост – повеќе европска близина. Но и обратно: повеќе европска одговорност – повеќе кредибилитет за самиот процес.

Македонија не треба да ја одбие новата европска понуда. Треба да ја прифати како можност, но да не дозволи да биде сведена на утешна награда. Европската интеграција вреди само ако води кон членство, а не ако го претвора кандидатскиот статус во трајна адреса.