Европската централна банка повторно ја заострува монетарната политика поради инфлацискиот притисок, додека Србија применува насочени мерки за поевтини кредити за граѓаните со пониски примања. Двата процеса изгледаат спротивставено, но ја откриваат истата економска дилема: како да се заштити животниот стандард без повторно да се разгори инфлацијата и без финансискиот товар да се префрли врз најзадолжените домаќинства.

Европа повторно влегува во период во кој парите стануваат поскапи. Европската централна банка ја зголеми основната каматна стапка за 0,25%, на 2,5%, обидувајќи се да го запре новиот инфлациски бран. Истовремено, во Србија се спроведуваат мерки со кои дел од граѓаните добиваат пристап до кредити со пониски каматни стапки.

На прв поглед станува збор за две различни и спротивставени политики. ЕЦБ го поскапува задолжувањето за да ја намали побарувачката, додека српските власти и Народната банка на Србија создаваат услови за поевтино кредитирање на одредени категории граѓани. Но суштинската разлика е во тоа што европската мерка е општа монетарна политика, додека српскиот пристап е насочена социјално-финансиска интервенција.

Токму во таа разлика се наоѓа и главната поука за Македонија.

Инфлацијата ја врати ЕЦБ кон повисоките камати

По периодот во кој се очекуваше постепено олабавување на монетарната политика новото забрзување на инфлацијата ја принуди ЕЦБ да се врати кон зголемување на каматните стапки. Причините не се ограничени само на прекумерната потрошувачка. Значајна улога имаат поскапувањето на енергијата, нестабилноста на светските пазари и геополитичките нарушувања што ја зголемуваат цената на транспортот, суровините и производството.

Проблемот е во тоа што каматната стапка е моќна, но недоволно прецизна економска алатка. Таа може да го намали кредитирањето и трошењето, но не може да произведе повеќе нафта, да ги намали транспортните трошоци или да ги отстрани геополитичките ризици.

Кога ЕЦБ ги зголемува стапките, не се намалуваат само плановите за купување станови и автомобили. Се намалува и подготвеноста на компаниите да инвестираат, да отвораат нови работни места и да го прошируваат производството. Борбата против инфлацијата затоа секогаш носи опасност лекот да стане дополнителен товар за економијата.

Сепак, ЕЦБ има јасен мандат: да ја одржува инфлацијата околу среднорочната цел од два проценти. Ако дозволи растот на цените подолго време да остане над таа граница, може да се создадат нови инфлациски очекувања. Тогаш работниците бараат повисоки плати, компаниите превентивно ги зголемуваат цените, а граѓаните побрзо трошат очекувајќи дека производите утре ќе бидат поскапи. Во таква ситуација инфлацијата веќе не е само последица на надворешен шок, туку почнува да се вградува во однесувањето на целата економија.

ЕУРИБОР е мостот меѓу Франкфурт и домашната рата

Одлуките на ЕЦБ не остануваат затворени во седиштето на институцијата во Франкфурт. Тие се пренесуваат преку европските финансиски пазари, банкарските извори на средства и референтните каматни стапки, меѓу кои најпознат е ЕУРИБОР. Најдиректно се изложени граѓаните што отплаќаат кредити со променлива каматна стапка составена од банкарска маржа и одреден ЕУРИБОР. Кога референтната стапка расте, месечната рата може да се зголеми при следното договорено усогласување. Ефектот не мора да се појави веднаш, бидејќи зависи од тоа дали договорот е врзан за тримесечен, шестмесечен или дванаесетмесечен ЕУРИБОР и кога банката ја врши пресметката.

Според податоците наведени во прилозите, шестмесечниот ЕУРИБОР од околу 2,1% на почетокот на годината се искачил на приближно 2,8%. Тоа покажува дека финансискиот пазар веќе го вградил очекувањето дека периодот на повисоки камати може да трае подолго.

Кај кредитите со целосно фиксна каматна стапка, ратата не би требало да се промени во текот на периодот за кој стапката е фиксирана. Но многу станбени договори имаат комбинирана структура: фиксна камата во првите неколку години, а потоа променлива. Затоа ознаката „фиксна камата“ не треба да се чита без проверка на целиот договор. За кредитокорисникот не е најважна само сегашната рата, туку формулата според која таа ќе се пресметува во следните десет, дваесет или триесет години.

Србија: поевтини кредити како насочена заштита

Додека ЕЦБ ги поскапува парите на ниво на целата еврозона, Србија избра да интервенира во условите под кои одредени категории население се задолжуваат. Според објавените информации, повеќе од 440.000 кредити биле одобрени под поповолни каматни услови. Мерките се насочени пред сè кон пензионерите и вработените со пониски примања, како и кон готовинските и рефинансирачките кредити до утврден износ. Намалувањето на каматите за дел од овие производи има двојна цел: да им остави повеќе расположлив приход на домаќинствата и да го намали ризикот граѓаните да влезат во спирала на скапо задолжување.

Ова не значи дека Народната банка на Србија едноставно ја игнорира инфлацијата и води општа политика на евтини пари. Станува збор за насочено олеснување, ограничено според видот на кредитот, висината на приходот или профилот на корисникот. Таквиот пристап е поблиску до социјална корекција на кредитниот пазар отколку до класично намалување на референтната каматна стапка.

Придобивката е видлива: граѓаните плаќаат помала камата, полесно ги рефинансираат постојните обврски и можат да избегнат поскапи форми на задолжување. Но постои и ризик. Ако пониските камати доведат до прекумерно земање готовински кредити, олеснувањето денес може да стане презадолженост утре. Затоа бројот на одобрени кредити сам по себе не е доволен доказ за успешност. Треба да се следат и вкупната задолженост на домаќинствата, доцнењето во отплатата, уделот на рефинансираните обврски и реалната намена на новите заеми.

Пониска камата не значи секогаш евтин кредит

Кредитните понуди често се рекламираат преку номиналната каматна стапка, но таа не ја покажува целата цена. Граѓанинот треба да ја споредува ефективната каматна стапка, во која се вклучени провизиите и најголемиот дел од задолжителните трошоци.

Важни се и трошоците за обработка, осигурувањето, нотарските услуги, процената на недвижноста, условот за префрлање плата и евентуалните пенали или надоместоци. Кредит со пониска номинална камата може да биде поскап ако е придружен со високи дополнителни трошоци.

Истото важи и за рефинансирањето. Намалувањето на месечната рата не мора да значи дека клиентот ќе плати помалку вкупно. Ако рокот на отплата значително се продолжи, новиот кредит може да донесе поголем вкупен каматен трошок, иако тековниот месечен товар изгледа полесен.

Што значи европското заострување за Македонија?

Македонија не е членка на еврозоната и ЕЦБ не ги утврдува директно домашните каматни стапки. Сепак, македонската економија е силно поврзана со еврото, европските банки, трговијата со ЕУ и движењето на европските цени.

Поради стабилниот девизен курс на денарот во однос на еврото домашната монетарна политика мора внимателно да ги следи одлуките во еврозоната. Народната банка не мора механички да ја повтори секоја одлука на ЕЦБ, но не може ниту целосно да го игнорира растот на европските стапки, инфлацијата и движењето на капиталот.

Можното влијание врз Македонија се движи низ неколку канали:

  • зголемување на ратите кај кредитите со променлива камата врзана за ЕУРИБОР;
  • повисока цена на новите станбени и деловни кредити;
  • одложување на инвестициите поради поскапо финансирање;
  • послаба побарувачка за македонски производи ако европската економија забави;
  • можност за подобри камати на депозитите, иако тие обично се приспособуваат побавно од кредитните камати;
  • дополнителен притисок врз домашната монетарна политика доколку инфлацијата остане висока.

Најранливи се семејствата кај кои ратата веќе зафаќа голем дел од месечниот приход. Дури и релативно мало зголемување може да стане сериозен проблем кога паралелно растат цените на храната, енергијата, комуналните услуги и другите основни потреби.

Дали и Македонија треба да размислува за насочени олеснувања?

Српскиот пример отвора легитимно прашање: дали и во Македонија може да се создаде механизам за олеснување на кредитниот товар на најранливите категории, без да се поткопа стабилноста на банкарскиот систем?

Едно општо и административно намалување на сите камати би било ризично. Тоа може да го поттикне задолжувањето во момент кога централните банки се обидуваат да ја ограничат инфлацијата, а може да создаде и погрешна процена на кредитниот ризик. Но насочени решенија се можни. Тие би можеле да вклучуваат поповолно рефинансирање за домаќинства со ниски приходи, привремено преструктурирање на обврските за клиенти што уредно плаќале, поголема транспарентност при промената на каматите и поедноставно преминување од променлива кон фиксна стапка.

Таквите мерки мора да имаат јасни критериуми. Помошта не треба да стане субвенција за неодговорно задолжување, ниту пак профитот на банките да се гарантира со јавни пари. Целта треба да биде спречување финансиски удар врз граѓаните што се нашле под притисок поради промена на каматните услови што не можеле целосно да ја предвидат.

Што треба да направат граѓаните со постоечки кредит?

Првиот чекор е да го прочитаат договорот и да утврдат дали каматата е фиксна, променлива или комбинирана. Потоа треба да проверат за кој референтен показател е врзана, колкава е банкарската маржа и колку често се врши усогласувањето. Корисно е од банката да се побара симулација на ратата при раст на каматата за 0,5%, 1% и 2%. Таа пресметка покажува дали семејниот буџет може да издржи ново зголемување.

Рефинансирањето има смисла само ако се спореди вкупниот преостанат трошок, а не само новата месечна рата. Предвремената отплата, кога е финансиски можна и кога надоместоците се прифатливи, може да го намали долгорочниот каматен товар.

Во период на нестабилни стапки особено треба да се избегнува земање нов готовински кредит за отплата на стара рата без јасен план. Тоа најчесто не го решава проблемот, туку само го преместува и го поскапува.

Меѓу ценовната стабилност и социјалната сигурност

Повисоките камати на ЕЦБ и поевтините насочени кредити во Србија не се нужно економски противречности. Тие претставуваат две нивоа на дејствување. Централната банка ја брани вредноста на парите и се обидува да ја намали инфлацијата, додека државата и финансискиот регулатор можат селективно да ги заштитат најранливите должници.

Вистинскиот предизвик е да не се создаде општество во кое инфлацијата ги казнува сиромашните, а високите камати дополнително ги казнуваат задолжените. Монетарната стабилност е неопходна, но таа не смее да се мери само преку процентите во извештаите на централните банки. Нејзината вистинска вредност се гледа во тоа дали граѓанинот може да ја плати ратата, да ги покрие основните трошоци и да не живее во постојан страв од следното каматно усогласување.

Каматната стапка е бројка за институциите, но за семејството е дел од секојдневниот живот. Таа може да значи откажано патување, одложено реновирање, помала потрошувачка или страв дека домот станува прескап за оној што веќе го купил.

Токму затоа најдобрата политика не е ниту трајно евтин кредит ниту бесконечно монетарно заострување. Потребна е рамнотежа: решителна борба против инфлацијата, одговорно кредитирање, целна заштита на ранливите должници и целосна транспарентност за вистинската цена на задолжувањето.