Стан од 100.000 евра и плата од околу 800 евра. На прв поглед, математиката е едноставна: ако секој денар од платата се трга настрана, без храна, сметки, облека, превоз, одмор или каков било друг трошок, за станот се потребни нешто повеќе од десет години работа. Но никој не живее бесплатно додека штеди за стан. Токму затоа не може да се гледа само колку чини квадратен метар во Скопје, туку колку години од животот денес чини сопствен дом.

Најновите податоци покажуваат дека примерот со стан од 100.000 евра и плата од 800 евра воопшто не е хипотетички. Според податоците од Регистарот на цени и закупнини на Катастарот, обработени од специјализираниот портал „Квадрат“, просечната реализирана цена во Скопје во вториот квартал од 2026 година изнесува околу 1.449 евра за квадратен метар. Стан од 70 квадратни метри, според тој просек, би чинел околу 101.430 евра. Станува збор за просек пресметан врз основа на реализирани купопродажби, а не за цените што продавачите ги бараат во огласите.

Ако се погледнат огласите, сликата е уште понеповолна. Просечната барана цена во Скопје во септември достигнува околу 2.158 евра за квадратен метар. По таа цена, дури и стан од 60 квадрати би чинел околу 129.500 евра. Бараната и конечната продажна цена, се разбира, не се исто, но токму со тие бројки прво се соочува човекот кој денес отвора огласи и почнува да бара сопствен дом.

Во исто време, просечната нето-плата е околу 48.500 денари, односно нешто под 800 евра месечно. Цената на стан од 100.000 евра е еднаква на околу 10,4 целосни годишни просечни плати. Но таквата пресметка постои само на хартија, бидејќи претпоставува дека човек повеќе од десет години не троши ништо за живот.

Ако од плата од 800 евра може да се заштедат 20 проценти, односно 160 евра месечно, за 100.000 евра би биле потребни повеќе од 52 години. Со заштеда од 30 проценти, или 240 евра месечно – речиси 35 години. Дури и некој што може да трга настрана половина од својата плата, 400 евра секој месец, би штедел речиси 21 година за да го купи станот во готово. И тоа под претпоставка дека цената во меѓувреме воопшто нема да се промени.

Токму тука математиката станува уште понеповолна за оние што штедат. Цените на недвижностите растат додека идниот купувач се обидува да ја собере потребната сума. Според индексот на цените на станбените недвижности, годишниот раст достигнува околу 16,6 проценти. Затоа за најголем дел од граѓаните реалната опција не е да соберат 100.000 евра, туку да обезбедат учество и да земат кредит кој ќе го отплаќаат две или три децении.

Кај стан од 100.000 евра, учество од 10 проценти значи дека купувачот најпрво треба да има 10.000 евра сопствени средства. Стопанска банка, на пример, во актуелните услови за станбени кредити наведува задолжително сопствено учество од најмалку 10 проценти, при што конкретниот износ зависи од вредноста на обезбедувањето и кредитоспособноста на клиентот.

За човек со плата од 800 евра, токму првите 10.000 евра можат да бидат една од најголемите пречки. Ако штеди 100 евра месечно, ќе му бидат потребни осум години и четири месеци само за учеството. Со 150 евра месечно – околу пет години и седум месеци, а со 200 евра – нешто повеќе од четири години. Дури потоа започнува отплатата на кредитот, а во оваа сметка сè уште ги нема нотарските трошоци, проценката, осигурувањето, хипотеката, евентуалните даноци и опремувањето на станот.

Ако купувачот обезбеди 10.000 евра, а останатите 90.000 ги земе како станбен кредит на 30 години, со каматна стапка од околу 3,2 проценти, месечниот ануитет би бил приближно 390 евра. На 25 години, ратата би била околу 437 евра. За самец со плата од 800 евра тоа значи дека речиси половина од месечниот приход би заминувал само за кредитот. По рата од 390 евра остануваат околу 410 евра за храна, струја, вода, греење, телефон, интернет, превоз, облека и сите други животни трошоци.

Притоа, ниската камата што се нуди на почетокот не мора да важи во текот на сите 20 или 30 години. Во актуелната понуда на Стопанска банка, на пример, за одредени категории клиенти каматата е фиксна 3,20 проценти во првите пет години или 3,50 проценти во првите десет години, по што следува променлива каматна стапка. Тоа не значи дека ратата автоматски драматично ќе порасне – главнината во меѓувреме се намалува, а идните камати не можат однапред да се знаат. Но за финансиска одлука што трае три децении не е доволно да се гледа само почетната промотивна камата.

Сосема поинаку изгледа истата пресметка за домаќинство со две плати. Ако двајца партнери заработуваат по 800 евра, заедничкиот приход е 1.600 евра, а рата од 390 евра претставува околу 24 проценти од нивниот приход. Станот е ист, цената и каматата се исти, но можноста да се купи е драматично различна.

Тука станбеното прашање престанува да зависи само од тоа колку некој заработува. Сè поважно станува дали во домаќинството влегуваат една или две плати, дали родителите можат да помогнат со учеството, дали семејството веќе поседува недвижност и дали постои наследство. Двајца млади луѓе можат да имаат иста работа и иста плата, но едниот да добие 20.000 евра помош од семејството и веднаш да може да аплицира за кредит, додека другиот почнува од нула. На статистичката табела се еднакви. На пазарот на недвижности не стартуваат од исто место.

За оние што почнуваат од нула проблемот е уште поголем ако истовремено плаќаат кирија. Човек изнајмува затоа што нема сопствен стан, а токму месечната кирија му ја намалува сумата што може да ја заштеди за учество. Затоа не е доволно да се споредат само платата и квадратот. Треба да се пресмета и колку чини животот во годините додека се собираат првите 10.000 или 20.000 евра.

Вообичаено за цените на становите зборуваме како за економска тема: квадрат, камата, понуда, побарувачка и инфлација. Но кога стан од 100.000 евра вреди повеќе од десет целосни годишни просечни плати, станбеното прашање станува и генерациско. Млад човек кој почнува да работи на 23 или 25 години најпрво треба да обезбеди учество. Ако нема семејна помош, само за тоа можат да поминат неколку години. Потоа следува кредит кој може да го отплаќа до својата 55-та, 60-та година или подоцна.

Таквата математика не влијае само врз тоа кој може да купи стан. Таа влијае и врз тоа кога младите го напуштаат родителскиот дом, кога формираат семејство, дали и кога ќе имаат деца и дали својата иднина ја гледаат во Скопје или надвор од земјата.

За стан од 100.000 евра и плата од 800 евра, чистата математика вели 10,4 години ако целата заработка оди само за стан. Во реалниот живот тоа е невозможно. Кредитот овозможува во станот да се влезе порано, но потоа следуваат две или три децении отплата.

За човек кој нема две плати во домаќинството, семејна заштеда или наследен имот, можеби најтешкиот дел не е ни 30-годишниот кредит. Тоа се првите 10.000 или 20.000 евра што треба да ги има пред воопшто да го добие клучот.

Затоа прашањето веќе не е само колку чини квадратот во Скопје, туку колкав дел од еден работен век чини сопствениот дом.