Со вториот ребаланс на Буџетот за 2026 година се скратуваат милијарди денари од средствата за гасификација, заштита на животната средина и проекти поврзани со европското финансирање. Намалувања има и кај студентските домови, училишната инфраструктура и здравствените објекти. Владата објаснува дека дел од проектите нема да се реализираат според предвидената динамика, но буџетските бројки отвораат пошироко прашање: зошто државата планирала милијарди за инвестиции што до крајот на годината нема да ги спроведе?

Од речиси 1,9 милијарди денари планирани за гасификација, со ребалансот остануваат само 12 милиони. За активности во категоријата „Намалување на загадувањето“ се предвидуваат 1,86 милијарди денари помалку, додека буџетската програма за претпристапната помош од Европската Унија се намалува за околу 1,4 милијарди денари.

Овие износи не претставуваат нужно откажување од проектите. Но, покажуваат дека значителен дел од активностите што биле планирани за 2026 година нема да ја следат првично предвидената финансиска динамика.

Гасификацијата останува со помалку од еден процент од планираните средства

Најдрастичното намалување е кај гасификацијата. Од 1,897 милијарди денари, во буџетот остануваат 12,02 милиони денари. Тоа претставува кратење од приближно 99,4 проценти.

На ова реагираше и Левица, која оцени дека Владата практично се откажува од гасификацијата.

Од Министерството за енергетика, пак, за Телма објаснија дека дел од планираните средства биле поврзани со набавка на природен гас, која не можела да се реализира поради ограничените прекугранични капацитети меѓу Бугарија и Македонија.

Ваквото објаснување отвора прашање за реалноста на првичното буџетско планирање. Доколку постоеле инфраструктурни и договорни ограничувања, дали тие биле земени предвид кога се предвидувале средствата?

Намалувањето не докажува дека сите проекти за гасификација се запрени, но покажува дека речиси целата сума планирана во оваа буџетска програма нема да биде потрошена во 2026 година.

За намалување на загадувањето 1,86 милијарди денари помалку

Значителни корекции има и во расходите за животната средина.

Во функционалната категорија „Намалување на загадувањето“, средствата се намалуваат од 4,13 на 2,27 милијарди денари. Разликата изнесува приближно 1,86 милијарди денари, односно 45 проценти од претходно планираниот износ.

Оваа категорија опфаќа пошироки активности за заштита на животната средина и не се однесува исклучиво на загадувањето на воздухот.

Според објаснувањата од Министерството за животна средина, објавени во Телма, значителен дел од буџетските корекции се поврзани со изградбата на пречистителната станица во Скопје и со динамиката на реализација на други проекти.

Министерството уверува дека има доволно средства за активностите планирани до крајот на годината.

Но, пречистителната станица не е обичен инфраструктурен зафат. Таа е важна за третманот на отпадните води и за намалувањето на загадувањето на Вардар. Затоа, секое поместување на финансиската реализација отвора прашања и за роковите за завршување на проектот.

Од буџетските податоци не може да се утврди дали и колку ќе се помести конечниот рок. За тоа е потребна конкретна информација за напредокот на градежните активности и планираните исплати.

Европските проекти со 57 проценти помалку средства

Намалувања има и во буџетската програма за Инструментот за претпристапна помош – ИПА.

Планираните средства се намалуваат од приближно 2,45 на 1,05 милијарди денари. Тоа се околу 1,4 милијарди денари помалку, односно намалување од 57 проценти.

Ова не значи дека државата изгубила толкав износ европски средства. Буџетските промени може да бидат поврзани со динамиката на проектите, исплатите и националното кофинансирање.

Сепак, обемот на намалувањето отвора прашање колку од предвидените активности ќе бидат реализирани до крајот на годината.

Европските проекти не зависат само од обезбедувањето финансиски средства. За нив се потребни подготвена документација, јавни набавки, координација меѓу институциите и почитување на договорените рокови.

Токму затоа намалувањето на буџетската програма треба да се разгледува и како прашање на административните капацитети, а не само како финансиска корекција.

Помалку пари за студентските домови, училишните сали и болниците

Буџетските кратења опфаќаат и проекти што непосредно влијаат врз условите за образование и здравствена заштита.

За енергетски ефикасна рехабилитација на студентските домови, средствата се намалуваат од 585 на 385 милиони денари. Тоа се 200 милиони денари, односно околу 3,25 милиони евра помалку од претходно планираното.

Програмата за изградба на училишни спортски сали се намалува од околу 380 на 229 милиони денари, односно за приближно 151 милион денари.

Намалување има и кај програмата за реконструкција на здравствени објекти, каде што планираните средства се намалуваат од околу 460 на 260 милиони денари.

Овие промени не значат дека се намалуваат сите средства за образование или здравство. Станува збор за конкретни инвестициски програми, чие намалување може да влијае врз планираната динамика на реконструкциите и изградбата.

Особено е важно да се утврди кои објекти се опфатени и дали средствата се намалени поради завршени активности, одложени постапки или побавна реализација.

Проблемот не е само во кратењето, туку и во планирањето

За дел од намалувањата институциите наведуваат објективни причини: ограничувања во инфраструктурата, динамика на договорите, јавни набавки и проекти што не можат да се реализираат до крајот на годината.

Таквите објаснувања се важни, но не го затвораат прашањето за квалитетот на буџетското планирање.

Ако значителни средства биле предвидени за проекти што не биле подготвени за реализација, тогаш проблемот започнал многу пред октомврискиот ребаланс.

За граѓаните, разликата меѓу одложен и откажан проект е важна. Но, одложувањето не е без последици. Тоа може да значи подолго чекање за пречистителна станица, реконструиран студентски дом, подобри услови во болница или нова енергетска инфраструктура.

Вториот ребаланс не дава целосен одговор зошто секој од овие проекти останува со помалку средства. Тој, сепак, јасно покажува дека дел од првично планираните развојни активности нема да бидат финансиски реализирани во предвидениот обем во 2026 година.

Затоа, од суштинска важност не е само каде се скратени милијардите, туку кои проекти ќе доцнат, колку ќе трае одложувањето и кога граѓаните ќе ги добијат придобивките што им биле најавени.