Европската централна банка (ЕЦБ) предупредува на три ризици што би можеле да ја загрозат финансиската стабилност во Европа: превисоките вреднувања на акциите поврзани со вештачката интелигенција, растот на приносите на државните обврзници и можните загуби кај инвестициските фондови и другите небанкарски финансиски институции. Предупредувањето го изнесе потпретседателот на ЕЦБ, Борис Вујчиќ, на 2 ноември, во пресрет на новиот извештај за финансиската стабилност што треба да биде објавен на 18 ноември 2026 година.

Европските финансиски пазари влегуваат во период на зголемена неизвесност, а Европската централна банка внимателно ги следи ризиците што би можеле да предизвикаат нови потреси.

На конференција во организација на Централната банка на Ирска, потпретседателот на ЕЦБ, Борис Вујчиќ, ги посочи трите области што во моментов предизвикуваат најголема загриженост.

Неговите предупредувања доаѓаат во период кога американските технолошки акции бележат значителни ценовни корекции, задолжените европски држави се соочуваат со притисок од повисоките трошоци за финансирање, а инвестициските фондови имаат голема изложеност кон финансиските пазари.

Прв ризик: Можен понатамошен пад на акциите поврзани со вештачката интелигенција

Еден од најзначајните ризици што ги идентификува ЕЦБ се високите пазарни вреднувања на компаниите поврзани со развојот на вештачката интелигенција.

Во изминатите години, големите технолошки компании привлекуваа огромен инвестициски интерес поради очекувањата дека новите технологии ќе донесат значителен раст на приходите и профитот.

Но инвеститорите сè почесто го поставуваат прашањето дали огромните вложувања во дата-центри, компјутерска инфраструктура и развој на вештачка интелигенција ќе ги оправдаат високите пазарни вреднувања.

Според информациите што ги пренесува Reuters, технолошкиот индекс Nasdaq веќе забележал пад од речиси 8% во однос на неговото историски највисоко ниво.

Ваквото движење се случува во услови на зголемена претпазливост кон резултатите на големите технолошки компании, меѓу кои Alphabet, Intel и Amazon.

За ЕЦБ, загриженоста не се однесува само на американскиот пазар.

Европските инвестициски фондови исто така имаат вложувања во акции и финансиски инструменти поврзани со технолошкиот сектор.

Тоа значи дека евентуален посилен пад на американските технолошки акции би можел да предизвика загуби и кај европските инвеститори.

Втор ризик: Растот на приносите на државните обврзници

Вториот ризик што го посочува ЕЦБ е зголемувањето на приносите на државните обврзници, особено кај земјите со висок јавен долг.

Кога приносите на државните обврзници растат, државите вообичаено се соочуваат со повисоки трошоци за ново задолжување.

Истовремено, растот на приносите може да ја намали пазарната вредност на претходно издадените обврзници со фиксна камата.

Ова е особено значајно за банките, пензиските фондови и инвестициските фондови што поседуваат големи портфолија на државни хартии од вредност.

Вујчиќ предупреди дека земјите со повисок јавен долг и послаба фискална позиција можат да бидат почувствителни на ваквите пазарни движења.

Меѓу државите што се соочуваат со зголемено внимание на инвеститорите е и Франција, каде што состојбата со јавните финансии дополнително влијае врз движењата на пазарот на обврзници.

Од ЕЦБ нагласуваат дека ќе продолжат да ги следат овие движења, но потсетуваат дека решавањето на проблемите со јавните финансии првенствено е одговорност на националните влади.

Со други зборови, централната банка не може да биде замена за одговорна фискална политика.

Трет ризик: Инвестициските фондови можат да пренесат потреси кон банките

Третата област што ја издвојува ЕЦБ е небанкарскиот финансиски сектор.

Тука спаѓаат инвестициските фондови и други финансиски институции што не се традиционални банки, но имаат значајна улога во финансирањето на економијата и функционирањето на капиталните пазари.

Проблем може да настане ако ваквите институции претрпат големи загуби поради пад на акциите или намалување на вредноста на обврзниците.

Во одредени ситуации, инвестициските фондови би можеле да бидат принудени да продаваат средства за да обезбедат ликвидност.

Ако продажбите се случуваат истовремено кај повеќе институции, тоа може дополнително да ги намали цените на финансиските инструменти и да создаде нови пазарни притисоци.

Поради поврзаноста меѓу небанкарскиот сектор и традиционалните банки, последиците потенцијално би можеле да се пренесат и врз поширокиот финансиски систем.

Сепак, Вујчиќ посочи дека, според моментално забележаните изложености, ЕЦБ засега не ги оценува овие ризици како непосредно особено опасни.

Тоа не значи дека опасноста е исклучена, бидејќи ефектите од финансиските потреси можат брзо да се засилат.

Зошто овие три ризици се меѓусебно поврзани?

Иако на прв поглед се работи за различни проблеми, нивните последици можат меѓусебно да се надополнуваат.

На пример, посилен пад на технолошките акции може да предизвика загуби кај инвестициските фондови.

Доколку истовремено растат приносите на државните обврзници, може да се намали вредноста и на друг дел од нивните инвестиции.

Во такви услови, институциите што имаат потреба од дополнителна ликвидност можат да започнат со продажба на финансиски средства.

Ова потенцијално би можело да го засили падот на пазарите и да создаде дополнителен притисок врз финансирањето.

Токму ваквите меѓусебни врски се причина централните банки да ја следат финансиската стабилност не само преку состојбата на комерцијалните банки, туку и преку движењата на капиталните пазари и небанкарските институции.

Што значи ова за европските банки?

За банкарскиот сектор, пораката на ЕЦБ претставува предупредување за внимателно следење на пазарните ризици.

Банките можат да бидат изложени на промени во вредноста на хартиите од вредност што ги поседуваат, како и на промени во трошоците за финансирање.

Дополнително, финансиските потреси можат да влијаат врз кредитната активност и расположението на компаниите и домаќинствата.

Но важно е да се нагласи дека предупредувањето на ЕЦБ не претставува соопштение дека европските банки се во банкарска криза.

Станува збор за идентификување на потенцијални ризици и можни канали преку кои пазарните нарушувања би можеле да се пренесат врз финансискиот систем.

Какво значење има предупредувањето за Македонија?

Иако Македонија не е членка на еврозоната, состојбата на европските финансиски пазари е важна и за домашната економија.

Македонските компании имаат значајни трговски врски со Европската Унија, а дел од домашниот банкарски сектор е поврзан со меѓународни банкарски групации.

Промените во европските финансиски услови потенцијално можат да влијаат врз цената на капиталот, инвестициските одлуки и економската активност.

За граѓаните што инвестираат во странски акции или инвестициски фондови, предупредувањето е потсетник дека високите очекувани приноси можат да бидат придружени и со значителни пазарни ризици.

Сепак, не може да се заклучи дека овие глобални ризици автоматски ќе предизвикаат проблеми во македонските банки.

За оценка на домашната финансиска стабилност потребни се конкретни податоци за капиталната адекватност, ликвидноста, кредитниот ризик и изложеноста на банките, кои ги следи Народната банка.

На 18 ноември ЕЦБ ќе го објави новиот извештај за финансиската стабилност

Дополнителни информации за состојбата на европскиот финансиски систем се очекуваат на 18 ноември 2026 година.

Тогаш Европската централна банка треба да го објави својот редовен полугодишен извештај за финансиската стабилност.

Документот треба подетално да ги анализира ризиците поврзани со финансиските пазари, банкарските институции, небанкарскиот сектор и можните последици од понатамошната економска неизвесност.

Особено внимание ќе биде посветено на изложеноста кон технолошките инвестиции, движењето на државните обврзници и отпорноста на финансискиот систем.