Помалку од една петтина од расипаните апарати за домаќинство во најголемите економии на Европската Унија се поправаат, бидејќи високите трошоци и сложените процедури често ги наведуваат потрошувачите да купат нов уред.

Иако 77 проценти од граѓаните би избрале поправка наместо замена на производот со нов, во многу случаи сервисирањето едноставно не е финансиски исплатливо.

Европските домаќинства годишно трошат околу 12 милијарди евра поради поправка и замена на неисправни производи, додека во ЕУ секоја година се создаваат околу 35 милиони тони отпад од расипани уреди.

Во Франција се поправаат околу 18 проценти од неисправните апарати, додека во Белгија тој процент е околу 15. Од приближно 28 милиони дефекти во домаќинствата годишно, само околу пет милиони завршуваат со професионална поправка.

За многу уреди поправката не е исплатлива

Проблемот не е само во достапноста на сервисери, туку пред сè во цената на поправките.

„Пристапот до поправки не е главниот проблем. Трошоците се“, вели Алекс Бунодиер, докторант и истражувач во групата за инженерство на животниот циклус на Универзитетот КУ Леувен.

Според истражувањето, само околу пет проценти од машините за перење и 33 проценти од правосмукалките имаат цена при која професионалната поправка е економски оправдана. Кај повеќето уреди поправката е на граница на исплатливост или е поскапа од купувањето нов производ.

Така, дефект на еден мал дел може да доведе до замена на цел уред тежок од 60 до 80 килограми. Поправката на машина за перење што чини 280 евра може да биде речиси еднаква со цената на нова машина.

Дополнителен проблем е времето. Нов уред може да биде доставен за 24 часа, додека поправката понекогаш може да трае со недели.

„Кога купувате нов производ, добивате двегодишна гаранција. Кога поправате уред, најчесто гаранцијата се однесува само на заменетиот дел“, вели Бунодиер.

Производителите често ја отежнуваат поправката

Податоците покажуваат дека независните сервисери во некои случаи имаат проблеми со пристапот до резервни делови и дијагностички софтвер. До 80 проценти од независните сервисери пријавуваат ограничувања од производителите во пристапот до потребните алатки, делови или системи за проверка на дигиталните компоненти.

Начинот на производство, исто така, може да влијае врз можноста за поправка. Наместо модуларни компоненти што лесно се заменуваат, деловите подложни на абење понекогаш се директно залемени на поголеми контролни табли.

Последицата е дека замена на дел кој чини околу 50 евра може да бара промена на цел склоп вреден 250 евра.

„Производителите можат да заработуваат и од поправки, но најчесто поголема заработка имаат од продажба на нови производи“, вели Бунодиер.

Апарати за домаќинство создаваат голем дел од електронскиот отпад

Од 10,7 милиони тони електронски отпад што се создаваат годишно во ЕУ, се проценува дека меѓу 5,5 и шест милиони тони потекнуваат од апарати за домаќинство.

Во просек, паметните телефони и таблетите се фрлаат по помалку од три години употреба. Телевизорите се заменуваат поради промени во софтверот и некомпатибилност со нови услуги, додека машините за перење и садови често се заменуваат по поголеми механички дефекти.

Безжичните правосмукалки во просек траат околу 4,5 години, а литиумските батерии се една од причините за нивниот пократок век.

Таквата потрошувачка има и еколошка цена. Отфрлените уреди се поврзуваат со околу 261 милион тони емисии на стакленички гасови годишно.

Според Бунодиер, поправката во најголем број случаи е поеколошка опција, иако понекогаш замената на многу стар уред може да биде оправдана ако новиот модел троши значително помалку енергија.

ЕУ воведува „право на поправка“

Европската Унија се обидува да го промени овој тренд преку Директивата за заеднички правила со кои треба да се поттикне поправката на производите.

Директивата беше усвоена на 13 јуни 2024 година, а земјите-членки треба да ја усогласат со своите национални законодавства и да започнат со примена на мерките од 31 јули 2026 година.

Целта е потрошувачите полесно да ги поправаат производите наместо веднаш да купуваат нови. Правилата предвидуваат обврски за производителите, подобра достапност на резервни делови и алатки, информации за поправка и поголема заштита на потрошувачите.

Директивата предвидува и европска онлајн платформа преку која граѓаните ќе можат да најдат сервисери, продавачи на обновени производи и иницијативи за поправка.

Што ќе им донесат новите правила на граѓаните?

Ако производот се расипе во периодот на законска одговорност на продавачот, потрошувачот ќе може да избере меѓу поправка и замена, согласно правилата за заштита на потрошувачите.

Доколку се избере поправка, гарантниот рок ќе биде продолжен за една година.

Новите правила предвидуваат и европски формулар за информации за поправка, кој ќе овозможи полесно споредување на понудите. Во него ќе може да бидат наведени податоци за сервисерот, цената, времетраењето на поправката, трошоците за транспорт и можноста за обезбедување заменски уред.

Потрошувачите ќе можат да добијат привремен производ додека трае поправката, а во одредени случаи ќе можат да изберат и независен сервисер наместо овластен сервис.

Производителите ќе мора да обезбедат делови и информации

Новите правила предвидуваат производителите да овозможат поправка кога тоа е можно. Тие нема да можат едноставно да одбијат сервисирање затоа што уредот е скап за поправка или затоа што претходно бил поправан од независен сервисер.

Производителите ќе мора да обезбедат резервни делови, алатки и информации потребни за поправка, со што ќе им овозможат на независните сервисери да конкурираат.

Ќе биде дозволено користење оригинални, половни и компатибилни делови, вклучително и одредени делови произведени со 3Д-печатење.

Производителите ќе треба да објавуваат и приближни цени за вообичаени поправки, за потрошувачите полесно да проценат дали сервисирањето им се исплати.

Различно темпо на примена во земјите од ЕУ

Иако рокот за усогласување на законодавството беше 31 јули 2026 година, земјите-членки не го завршија процесот со исто темпо.

Според Европската комисија, 10 земји пријавиле соодветни мерки до крајниот рок: Данска, Германија, Ирска, Хрватска, Грција, Финска, Литванија, Унгарија, Австрија и Словачка.

Различната примена може да доведе до разлики во правата на потрошувачите во одделни земји.

Некои земји веќе имаат дополнителни мерки

Во Шведска граѓаните веќе можат да користат даночни олеснувања со кои трошоците за поправки се намалуваат за половина.

Во Франција, од 2021 година, продавниците мора да прикажуваат оценки за поправливост на производите.

Европска платформа за поправки од 2028 година

Еден од клучните елементи на новите правила ќе биде европска онлајн платформа за поправки.

Европската комисија треба да воспостави заеднички систем до 31 јули 2027 година, додека националните платформи треба да бидат активни до истиот датум. Европската платформа целосно треба да функционира од 1 јануари 2028 година.

Целта е граѓаните полесно да најдат сервисери, продавачи на обновени производи и други можности за продолжување на животниот век на уредите.

Новите правила треба да ја направат поправката подостапна и потранспарентна, но нивниот вистински ефект ќе зависи од начинот на кој земјите-членки ќе ги спроведат и како ќе се применуваат обврските на производителите во пракса.