Бакарот, литиумот и ретките минерали стануваат стратешки ресурси за кои Европа е подготвена да вложува милијарди евра. Но и покрај политичката поддршка, дел од проектите се соочуваат со проблеми во финансирањето, долгите процедури и отпорот на локалните заедници. Додека Брисел се обидува да ја намали зависноста од увозот, се поставува прашањето колку реално може да ја зголеми сопствената експлоатација на минерални суровини.

Европската комисија на 9 октомври одобри 46 нови стратешки проекти за критични суровини во 16 земји членки, со очекувани инвестиции од околу 21,1 милијарда евра.

Проектите вклучуваат ископување, преработка и рециклирање минерали неопходни за автомобилската индустрија, енергетиката, одбраната и современите технологии.

Одобрувањето стратешки статус треба да овозможи полесен пристап до механизми за финансирање и поефикасни административни постапки.

Но статусот сам по себе не гарантира дека проектите ќе добијат пари или дека ќе бидат реализирани.

Според Reuters, и покрај досегашната мобилизација на над две милијарди евра јавни средства, дел од претходно избраните проекти се соочуваат со одложувања и ризик од неуспех поради недостиг од финансии.

Европа има минерали, но недостасуваат инвестиции и време

Европската Унија сака до 2030 година најмалку 10 проценти од потребите за стратешки суровини да ги обезбедува преку домашно ископување, 40 проценти преку преработка и 25 проценти преку рециклирање.

Причината е растечката зависност од надворешни снабдувачи, особено од Кина, која има доминантна позиција во дел од глобалните синџири за преработка на критични минерали.

Меѓу новите стратешки проекти се и рудникот „Скуриес“ во Грција, проекти за литиум во Германија и капацитети за преработка и рециклирање во повеќе европски земји.

Но рударството има значително подолг инвестициски циклус од многу други индустрии.

Потребни се геолошки истражувања, големи почетни вложувања, инфраструктура, дозволи и еколошки процени. Дополнителен ризик претставуваат променливите светски цени на металите.

Македонија има потенцијал, но и долга историја на спорови околу рудниците

Македонија располага со ресурси на бакар, злато, олово, цинк и други минерали, но можностите за нови инвестиции се тесно поврзани со прашањето на заштита на животната средина.

Проектот „Иловица-Штука“ е најпознат пример.

Дел од локалните граѓански организации сметаат дека рудникот би можел да го загрози земјоделското производство, водните ресурси и здравјето на населението.

Од друга страна, инвеститорот и иницијативите што го поддржуваат проектот укажуваат на можностите за нови работни места, инвестиции и економски развој.

Но европскиот пристап не значи дека секој нов рудник треба автоматски да биде одобрен.

Според Европската комисија, стратешките проекти мора да ги исполнат условите за техничка изводливост, одржливост и придонес кон безбедноста на снабдувањето.

За Македонија, важна е и економската страна на прашањето: дали минералите ќе се извезуваат претежно како суровина или ќе се развиваат домашни капацитети за преработка и производство?

Без поголема додадена вредност, рударските инвестиции можат да донесат вработувања и извоз, но нивниот придонес кон пошироката индустриска трансформација би бил ограничен.

Европската трка за минерали создава можности и за Македонија, но истовремено покажува дека природните ресурси не се доволни. Потребни се капитал, технологија, доверба во институциите и јасни правила што ќе ги заштитат економските и еколошките интереси на граѓаните.