Цените на прехранбените производи значително се разликуваат низ Европа. Додека просечната кошничка од 18 производи во Швајцарија чини речиси 138 евра, истите производи на друго место би чинеле околу 50 евра. Сепак, пониските цени не мора да значат дека храната е подостапна за граѓаните.

Храната зазема значителен дел од буџетот на домаќинствата низ Европа, но износот што потрошувачите го трошат на основни прехранбени производи зависи од земјата во која живеат. Разликите се значителни, дури и за секојдневните основни намирници, како што се лебот и јајцата.

Според податоците на Евростат, храната и безалкохолните пијалаци сочинуваат 13,6 отсто од вкупните трошоци на домаќинствата во Европската унија. Поголем дел од буџетот се издвојува за домување и комунални услуги, кои заедно сочинуваат 23,6 отсто.

Податоците од платформата Numbeo, која ги следи трошоците за живот, покажуваат дека разликите во цените на прехранбените производи меѓу европските земји се изразени. Врз основа на индекс за средината на 2026 година, цените варираат од нивоа што се значително под просекот на ЕУ, па сè до цени што се речиси двојно повисоки во најскапите земји.

Швајцарија и Исланд се меѓу најскапите, додека Романија е најевтина во ЕУ. Според прилагодениот индекс на цени на прехранбените производи – каде што просекот на Европската унија е поставен на 100 – Швајцарија е најскапата европска земја, со индекс од 189,2. Тоа значи дека цените на храната во оваа земја се, во просек, за 89,2 отсто повисоки отколку во ЕУ.

Исланд е на второто место со индекс од 183,6, а по него следуваат Норвешка (154,4), Луксембург (134,9) и Данска (128,4). Меѓу нордиските земји, Финска (119,7) и Шведска (116,6) исто така го надминуваат просекот на ЕУ.

Што се однесува до петте најголеми европски економии вклучени во споредбата, Франција е најскапа, со цени на храната кои се за 27,5 отсто над просекот на ЕУ. По нив следуваат Обединетото Кралство (111,9), Германија (111,6) и Италија (110,2). Шпанија е единствената од овие пет земји каде што цените се под просекот на ЕУ, со индекс од 89,7.

Во рамките на Европската унија најниски цени на храната се забележани во Романија, со индекс од 66,7 – што е 33,3 отсто под просекот на ЕУ.

Пониски цени се карактеристични и за одредени земји во Источна Европа и на Балканот. Индексот за Северна Македонија изнесува 59,8, за Босна и Херцеговина е 67,9, а за Србија – 68,8. Турција има индекс од 82,1 – што е сепак под просекот на ЕУ – иако истовремено се издвојува по највисоката инфлација на цените на храната во Европа.

Разликите стануваат уште поизразени кога се споредуваат цените на поединечни производи. Врз основа на податоци од Numbeo собрани во октомври 2026 година, Euronews Business ја пресмета вредноста на кошничка со 18 прехранбени производи, при што секој производ е вклучен еднаш, без примена на дополнително пондерирање.

Просечната цена на таква кошничка во ЕУ изнесувала 69,84 евра. Во Швајцарија таа достигнала 137,90 евра, додека во Молдавија била најниска – само 41,10 евра. Во Норвешка истата кошничка чинела 116,10 евра; во Луксембург – 99 евра; во Австрија – 88,10 евра; а во Данска – 87,70 евра.

Меѓу петте најголеми европски економии, Франција повторно била најскапа, со цена на кошничката од 87,40 евра. Во Италија таа чинела 80 евра; во Германија – 75,20 евра; а во Обединетото Кралство – 69,10 евра. Во Шпанија истите производи чинеле 63 евра.

Во Србија цената на кошничката изнесувала 49,70 евра. Помалку од 50 евра беа потребни и во Северна Македонија, Косово, Романија, Грузија, Полска, Црна Гора и Босна и Херцеговина.

Сепак, овие разлики претставуваат споредба на номинални цени. Кога ќе се земе предвид куповната моќ на населението, јазот се намалува; згора на тоа, рангирањето на земјите може донекаде да се промени, во зависност од тоа како поединечните прехранбени производи се застапени во потрошувачката кошничка. Поевтините прехранбени производи не мора да значат и помал притисок врз буџетот на домаќинството. Ова го потврдуваат податоците за учеството на трошоците за храна во вкупната потрошувачка на домаќинствата.

Во Романија, на пример – каде што цените на прехранбените производи се најниски во ЕУ – храната и безалкохолните пијалаци сочинуваат 23,1 отсто од буџетот на домаќинствата. Во Бугарија овој удел исто така надминува 20 отсто.

„Пониските цени не мора да значат и поголема достапност“, изјави за Euronews Business професорот Еремијаш Мате Балог од Универзитетот Корвинус.

Тој укажа на разликите во платите и куповната моќ: прехранбените производи можеби се поевтини во апсолутна смисла, но сепак се помалку достапни во однос на нето-приходите – заработката по оданочување – што ги добиваат граѓаните.

Со други зборови, разгледувањето само на цените во продавниците не е доволно за да се разберат трошоците за живот. Исто така, клучно е да се земе предвид колку пари им остануваат на домаќинствата откако ќе ги покријат другите основни потреби.

Разликите во цените не зависат само од трошоците за производство на храна. Цената што ја плаќа потрошувачот ги вклучува и платите на вработените, трошоците за енергија, закупнините за деловен простор, транспортот, даноците, трошоците за земјиштето, земјоделската продуктивност и структурата на пазарот на мало.

Професорот Балог истакнува дека трошоците за работна сила станаа еден од најпостојаните фактори што влијаат врз цените на прехранбените производи низ Европа, додека трошоците за енергија продолжуваат да играат значајна улога.

Енергијата, горивото и транспортот влијаат врз целиот …синџирот на снабдување, од земјоделското производство и преработката, па сè до дистрибуцијата и испораката на производите до супермаркетите.

Иларија Бенедети, вонреден професор на Универзитетот во Туша, оцени дека трошоците за енергија се еден од главните фактори зад неодамнешниот пораст на цените на храната, особено поради зголемувањето на цените на горивата. Според податоците на кои се повикува Euronews Business, просечната цена на дизелот во ЕУ се зголемила од 1,59 евра за литар на 23 февруари, на 2,24 евра на 28 септември 2026 година.

„Дизелот го придвижува целиот синџир на снабдување со храна, од тракторите до камионите што ги снабдуваат супермаркетите“, објасни Бенедети.

Таа исто така укажа на една важна разлика: забавувањето на инфлацијата не значи дека цените автоматски паѓаат. Сè додека инфлацијата е позитивна, цените продолжуваат да растат – иако со побавно темпо и од веќе високо ниво.

Разликите во цените на поединечните производи покажуваат во која мера локалните трошоци влијаат врз износите што ги плаќаат потрошувачите.

Според податоците од Numbeo, векна бел леб од 500 грама во Данска чини 3,18 евра, додека во Бугарија чини 1,02 евра. Тоа значи дека во Данска е повеќе од три пати поскап.

Кај јајцата – производ што е постандардизиран, што го олеснува споредувањето на цените – разликата е помала. Пакување од 12 јајца во Данска чини 4,52 евра, додека во Естонија цената изнесува 2,69 евра. Како што објаснува Бенедети, цената на храната во продавницата само делумно ги одразува трошоците за самиот прехранбен производ. Таа ги вклучува и трошоците за работна сила, енергија, закупнина, транспорт и даноци – а сите овие трошоци обично се повисоки во побогатите земји.

Затоа, разликите во цените на храната низ Европа не можат да се објаснат со само еден фактор. Тие произлегуваат од комбинација на економски услови, трошоци за производство и дистрибуција, како и куповната моќ на населението.