Македонија повторно доби предупредување што не смее да остане само во дневниот циклус на вести: ризикот од суша расте, врнежите стануваат понесигурни, а земјоделството сè потешко може да се потпира на старото уверување дека природата „некако ќе надополни“. Во земја во која земјоделското земјиште зафаќа околу половина од територијата сушата не е само метеоролошка состојба. Таа е прашање на храна, приход, село, локална економија и државна способност да планира пред кризата да стане штета.

Поводот е Светскиот ден за борба против опустинување и суша, 17. јуни, но проблемот не е календарски. Според објавените анализи и предупредувања, најранливи подрачја се Скопската и Штипската котлина и Овчеполието, а под зголемен притисок се и делови од Североисточниот, Вардарскиот, Пелагонискиот и Југоисточниот регион. Тоа се простори каде што водата одамна не е само природен ресурс, туку услов без кој нема стабилно производство.

Кога врнежите стануваат непредвидливи, земјоделството станува ризична професија

Суштинска тема: Македонија влегува во период во кој летото ќе биде подолго, потопло и посуво, а земјоделството без наводнување ќе станува сè понесигурно. Во сценарио со високи емисии, климатските проекции предупредуваат на можно зголемување на температурата до околу 5 степени Целзиусови до крајот на векот и намалување на летните врнежи за 40%.

Ова не е далечна бројка за научни презентации. Тоа е директна порака до секој што сади, наводнува, бере, откупува или живее од земјата. Ако летните врнежи се намалуваат токму во периодот кога културите имаат најголема потреба од вода, тогаш проблемот не се решава со оптимизам, туку со инфраструктура, знаење, избор на култури, модерни системи за наводнување и поинакво управување со водата.

Скопската и Штипската котлина, Овчеполието и тивката географија на ризикот

Сушата не ја погодува земјата рамномерно. Токму затоа се важни локалните процени. Според Центарот за климатски промени, Скопската и Штипската котлина и Овчеполието се издвојуваат како особено чувствителни подрачја. Тоа значи дека државната политика не може да биде иста за сите региони. Она што е разумно за планински предел со повеќе врнежи, не е доволно за котлина во која водата се губи побрзо, почвата се загрева посилно, а земјоделецот нема простор за грешка.

И официјалните климатски индикатори потврдуваат дека врнежите се проблем со големи годишни отстапувања. Во делот за врнежи на Министерството за животна средина и просторно планирање се наведува дека во разгледуваниот период годишните отстапувања од просечните врнежи се движат во широк распон, а Штип е наведен како место со најмали просечни годишни суми на врнежи меѓу избраните локации. Тоа не е само статистика. Тоа е карта на идните притисоци врз храната, приходите и животот во селата.

Без вода субвенцијата е утеха, не решение

Во земјоделството секоја слабост брзо се гледа на терен. Ако системот за наводнување не функционира, тоа се гледа во приносот. Ако водата стигне доцна, тоа се гледа во квалитетот. Ако земјоделецот мора сам да импровизира со бунари, пумпи и скапа енергија, тоа се гледа во цената и во одлуката следната година да засади помалку.

На Panoptikum веќе пишувавме дека земјоделството во Македонија изумира таму каде што нивата остана без човек. Сушата ја прави таа слика уште потешка. Таму каде што нема сигурна вода, нема ни сигурен млад земјоделец. Таму каде што нема предвидлив принос, нема вложување. Таму каде што нема вложување, селото полека престанува да биде производен простор и станува спомен на некогашна економија.

Климатската адаптација не е проект, туку нова земјоделска азбука

Светска банка уште пред повеќе од една деценија предупредуваше дека земјоделството е меѓу секторите најчувствителни на климатските промени и дека без јасно усогласување на земјоделските политики со климатските ризици се загрозуваат приходите на руралното население. Во анализата за намалување на ранливоста на македонското земјоделство се нагласува потребата од инвестиции во инфраструктура, институции, услуги за поддршка и подобрувања на ниво на земјоделско стопанство.

Тоа е точката што често недостасува во јавната дебата. Адаптацијата не значи само „да се изгради нешто“. Таа значи да се знае каде, зошто, за кого и со каков долгорочен ефект. Потребни се мапи на ризик кои ќе се користат во реално планирање, не само во извештаи. Потребни се локални системи за рано предупредување, обновени канали, рационална потрошувачка, капка-по-капка таму каде што е можно, промена на агротехниката, сорти поотпорни на суша и поинаква култура на користење вода.

Водата станува национален тест

Оваа тема природно се врзува со поширокото прашање за водните ресурси. На Panoptikum неодамна предупредивме дека водата станува национален тест, затоа што веќе не може да се гледа како изолиран сектор. Таа е земјоделска, здравствена, енергетска, еколошка и безбедносна тема во исто време. Ако водата се троши без план, ако системите стареат, ако загубите во мрежите се третираат како нормална состојба, тогаш сушата само ја открива слабоста што постоела и пред неа.

Во таа смисла климатската криза не доаѓа како ненадеен непријател, туку како засилувач на старите пропусти. Таа ги прави поскапи сите одложени одлуки. Го казнува секое „ќе видиме“. Ги претвора старите канали, напуштените села, слабата координација и краткорочните политики во конкретна загуба на храна и доход.

Прашањето веќе не е дали ќе има суши, туку дали ќе има систем

Македонија не може да ја запре климата сама. Но може да престане да се однесува како сушата да е изненадување секогаш кога ќе дојде. Може да инвестира порано, да планира локално, да ги поврзе водата и земјоделството, да ги слушне земјоделците пред сезоната, а не по штетата и да ја третира адаптацијата како развојна политика.

Сушата не уништува само посев. Таа ја тестира државата. Го проверува знаењето на институциите, зрелоста на локалните власти, дисциплината во користењето вода и сериозноста на земјоделската политика. Ако одговорот остане само на апели за штедење и повремени проекти, ризикот ќе расте побрзо од мерките. Ако, пак, водата конечно се сфати како основа на прехранбената безбедност, тогаш ова предупредување може да биде почеток на поздрава земјоделска политика, а не уште една вест што ќе пресуши до утре.