Големите војни никогаш не остануваат само на бојното поле. Прво се мерат со ракети, бродови, бази и политички закани. Потоа почнуваат да се мерат со гориво, осигурување, прекинати летови, празни биланси, поскапи производи и нервозни берзи. Војната со Иран веќе ја премина таа граница: од геополитичка криза стана економска сметка што секој ден станува поголема.

Според анализа на Ројтерс, конфликтот со Иран досега им нанел најмалку 25 милијарди долари трошоци на глобалните компании, а бројката продолжува да расте. Во пресметката се опфатени 279 компании од САД, Европа и Азија, кои веќе пријавиле трошоци, намалени прогнози, повисоки цени, кратење производство или други одбранбени мерки поради растот на енергенсите, нарушените рути и поскапените суровини.

Авиокомпаниите се првиот голем губитник

Најтешко погоден сектор е авијацијата. Според истата анализа, авиокомпаниите носат речиси 15 милијарди долари од досега измерените трошоци поврзани со војната, главно поради речиси двојно поскапување на авионското гориво, пренасочени летови, откажувања и помала предвидливост на резервациите.

Тоа е логично: авијацијата е индустрија што живее на тенка граница меѓу гориво, рути, слотови, осигурување и доверба на патниците. Кога Блискиот Исток се претвора во ризична зона, авионите не летаат само подолги маршрути – тие носат и повисоки трошоци, повисок ризик и поголема неизвесност. Ројтерс уште во април објави дека кризата ги нарушила рутите, ги турнала цените на авионското гориво нагоре и била оценета како најголема криза за авијацијата по пандемијата, иако менаџерите во индустријата предупредуваат дека размерот е различен од ковид-кризата.

Уште посликовито: американските авиокомпании веќе почувствуваа дека рекордната побарувачка не е доволна кога горивото расте побрзо од цената на билетите. Delta и United, според Ројтерс, можеле да вратат само дел од секој дополнителен долар потрошен за гориво, додека Southwest очекувал значително повисока цена на горивото во вториот квартал во споредба со првиот.

Кога горивото станува политичка валута

Во нормални услови цената на горивото е бизнис-променлива. Во ваква криза, таа станува политичка валута. Затворањето или ограничувањето на движењето низ клучни енергетски и транспортни коридори, особено околу Ормутскиот Теснец, веднаш се прелева во транспортот, осигурувањето, производството, храната, туризмот и инфлацијата. Ројтерс наведува дека енергетските цени остануваат над 100 долари за барел, а производителите што зависат од петрохемикалии и увозни суровини се меѓу оние што веќе ги предупредуваат инвеститорите за ударот врз маржите.

Тука станува јасно дека ова не е само војна на далечен простор. Кога нафтата поскапува, поскапува превозот. Кога превозот поскапува, поскапуваат суровините. Кога суровините поскапуваат, компаниите мора да изберат: да ја проголтаат загубата, да ја префрлат врз потрошувачите или да кратат. На крајот, секоја голема геополитичка криза завршува во нечии сметки за живот.

Од авиони до детска храна – ударот се шири

Кризата одамна не ги погодува само авиокомпаниите. Производители, трговски синџири, автомобилска индустрија, компании што зависат од пластика, амбалажа, транспорт, хемиски суровини и глобални испораки веќе пресметуваат штети. Ројтерс наведува дека меѓу компаниите што предупредиле на финансиски удар или изменети прогнози се Whirlpool, Toyota, Procter & Gamble и Continental, што покажува дека последиците се движат од домаќински апарати и автомобили до секојдневна потрошувачка.

Во една претходна анализа инвеститорите предупредија дека колку подолго трае војната, толку повеќе компании со мала моќ за поскапување ќе мора да ги намалуваат прогнозите, додека оние што можат ќе ги префрлаат трошоците врз потрошувачите – што значи нов инфлаторен притисок. Во истиот контекст се спомнуваат и нарушени испораки на производи како детска формула, што покажува колку брзо војната ја напушта рубриката „геополитика“ и влегува во кујната.

Туризмот и летната сезона под сенка

Летото за авијацијата и туризмот требаше да биде период на силна побарувачка. Наместо тоа, индустријата влегува во сезона со непредвидливо гориво, несигурни летови и патници што одложуваат резервации. Ryanair, најголемата европска авиокомпанија според бројот на патници, предупреди дека неизвесноста поврзана со Иран влијае врз резервациите и дека летните цени можат да останат слаби или рамни, иако компанијата пријави рекорден профит за претходната финансиска година.

Иако Ryanair е силно заштитен преку хеџирање на голем дел од потребите за гориво, компанијата сепак предупредува дека повисоките цени на горивото, даноците и платите можат да го притиснат трошокот по единица. Тоа е важна лекција: дури и големите и дисциплинирани компании можат да купат време, но не можат да ја укинат реалноста на скапата енергија.

Погодени се и туроператорите. TUI, најголемиот европски туристички оператор, објави квартална загуба од 188 милиони евра, но и 40 милиони евра директен удар од војната со Иран поради откажувања летови и пренасочување бродови.

Пазарите не чекаат политичарите да признаат криза

Финансиските пазари реагираат побрзо од владите. Кога растат енергенсите, инвеститорите веднаш почнуваат да пресметуваат нова инфлација, повисоки камати и послаби корпоративни маржи. „Фајненшл тајмс“ објави дека глобалната распродажба на обврзници се засилила поради страв од продолжена инфлација, поттикната од енергетската криза и затворањето на Ормутскиот Теснец во контекст на конфликтот.

Ова е оној момент кога војната станува невидлив данок. Нема посебна ставка во сметката, но ја плаќаат сите: преку поскап кредит, поскап превоз, поскапо гориво, поскапа храна, поскап увоз, послаб раст и построги буџети. Светската економија не мора да влезе во формална рецесија за обичниот човек да почувствува дека животот станал поскап и потесен.

Македонија не ја создава кризата, но може да ја плати

За Македонија ваквите бројки звучат далечно само на прв поглед. Малите отворени економии не ја одредуваат цената на нафтата, не ги контролираат морските теснеци и не седат на масата на која се носат одлуките меѓу Вашингтон, Тел Авив и Техеран. Но токму затоа се ранливи. Поскапите енергенси и транспорт брзо се претвораат во поскапи увозни производи, притисок врз фирмите, повисоки трошоци за логистика и нови очекувања за инфлација.

Ако цената на војната остане во билансите на големите компании, ќе ја гледаме како берзанска вест. Ако компаниите ја префрлат врз потрошувачите, ќе ја почувствуваме како секојдневие. Таа разлика е суштинска. Затоа секоја анализа за „милијарди долари загуби“ не е само приказна за корпорации; тоа е рано предупредување за тоа што може да стигне до малопродажната цена.

Трамп, Иран и опасната економија на импулсот

Политиката на Доналд Трамп често работи со јазик на притисок, рокови и спектакуларни пораки. Но глобалната економија не е телевизиски студио во кое заканата останува реплика. Кога лидер на најголемата светска сила отвора или продлабочува воена криза со Иран, пазарите не прашуваат дали тоа е стратегија, импулс или преговарачка поза. Тие пресметуваат ризик.

А ризикот е веќе пресметан: најмалку 25 милијарди долари за глобалните компании, речиси 15 милијарди само за авиокомпаниите, поскапо гориво, нарушени рути, пониски прогнози и страв од инфлаторен втор бран.

Ова е Panoptikum момент: во современиот свет, големата политика сè поретко се плаќа само со воени буџети. Се плаќа со билети, гориво, храна, кредити, плати и нервоза. Војната не мора да стигне до твојата улица за да ти ја промени сметката.

Најскапото прашање: колку долго?

Сега најважното прашање не е само колку досега чини конфликтот, туку колку долго ќе трае. Ако кризата се смири, дел од трошоците ќе останат како удар врз годишните резултати. Ако продолжи, тие ќе станат структурен проблем: скапа енергија, несигурни маршрути, осигурителни ризици, послаба потрошувачка, притисок врз централните банки и нови политички тензии околу цената на животот.

Големите компании можат привремено да се заштитат со договори за гориво, хеџирање, промена на рути, намалување капацитети или поскапување. Но светската економија како целина не може бесконечно да се штити од геополитичка нестабилност. Некој на крајот мора да ја плати разликата.

И тука завршува илузијата дека војните се „далечни“ додека не паднат бомби во нашиот двор. Во глобализираната економија, далечината е скапа фикција. Блискиот Исток може да гори таму, но сметката патува брзо – преку танкер, авион, берза, банка и каса во супермаркет.