На едно четиричлено семејство во октомври му биле потребни 59.149 денари според пресметката на Министерството за економија и труд, а 70.358 денари според Сојузот на синдикатите на Македонија. Разликата изнесува 11.209 денари. Синдикалниот износ е приближно 19 проценти повисок од владиниот.

Но, зад оваа разлика не стои само прашањето каде се купуваат поевтини производи. Двете потрошувачки кошнички имаат различна методолошка основа и не можат да се третираат како две сметки за идентични производи, количества и потреби. Токму затоа нивната политичка употреба бара повеќе објаснување од едноставното споредување на конечните суми.

Што мерат потрошувачките кошнички

Министерот Бесар Дурмиши при претставувањето на владината методологија во октомври објасни дека таа се заснова на реално остварената потрошувачка на домаќинствата. Во пресметката се користат статистички податоци, цени од осум градови, информации од 23 пазари за овошје и зеленчук и податоци за најпродаваните прехранбени производи во големите трговски синџири.

Синдикалната минимална кошничка, пак, е поставена како пресметка на минималните месечни потреби на семејство со двајца возрасни и две деца на училишна возраст. Покрај храната, таа опфаќа домување, превоз, облека, хигиена, здравје, образование и други расходи. Основниот износ се однесува на семејство во сопствен стан, а одделно се пресметуваат трошоците со кирија.

Ова разграничување е суштинско. Остварената потрошувачка покажува како домаќинствата ги распределуваат парите со кои располагаат. Пресметката на потребите се обидува да утврди колку пари се неопходни за одредено ниво на живот.

Ако семејството одложи купување обувки, стоматолошки преглед или поправка во домот, неговата потрошувачка може да биде пониска. Потребата, меѓутоа, останува. Затоа пониска забележана потрошувачка сама по себе не докажува дека приходите се доволни.

Од друга страна, ни синдикалната кошничка не е точна сметка за секое домаќинство. Возраста на децата, здравствените потреби, местото на живеење и станбениот статус можат значително да ги променат расходите.

Не стигнуваат ни два минималци

Најјасната проверка на двете пресметки е нивното соочување со приходите.

Минималната нето-плата од март 2026 година изнесува 26.046 денари. Во пример со двајца вработени родители што примаат минимална плата, семејството располага со вкупно 52.092 денари месечно.

Споредбата за октомври изгледа вака:

Пресметка за четиричлено семејство Месечен износ Недостиг со два минималци
Владина потрошувачка кошничка 59.149 денари 7.057 денари
Синдикална минимална кошничка 70.358 денари 18.266 денари

Пресметка врз основа на објавените износи, без други приходи или трансфери во домаќинството.

Значи, и при пониската владина вредност, две минимални плати не ја покриваат кошничката. Различните методологии ја менуваат големината на недостигот, но во овој пример не го отстрануваат.

Во октомвриската синдикална пресметка само храната и пијалаците чинеле 26.170 денари, односно 124 денари повеќе од една минимална плата. Од јануари до октомври целата кошничка пораснала за 3.945 денари.

Овие односи се поважни за процената на животниот стандард од самото надмудрување чија кошничка е „пореална“. Прашањето е колкав дел од неопходните расходи може да покрие платата и што останува неплатено.

Киријата ја менува сликата

Ноемвриската синдикална кошничка веќе достигна 70.827 денари, за 469 денари повеќе од октомвриската. За семејство што изнајмува стан од 60 квадратни метри, пресметката изнесува 86.202 денари.

Во примерот со два минималци, ноемврискиот недостиг би изнесувал 18.735 денари без кирија, односно 34.110 денари со изнајмен стан.

Тоа покажува зошто е ограничена употребливоста на една единствена просечна бројка. Семејство што поседува стан и семејство што плаќа станарина имаат различна финансиска почетна позиција, дури и кога располагаат со исти плати.

Притоа, октомвриската владина кошничка не треба директно да се споредува со ноемвриската синдикална како да се однесуваат на ист период. Разликата од 11.209 денари важи за октомври според октомври.

Стабилни цени, тежок буџет

Дурмиши оцени дека цените се во рамки на релативна пазарна стабилност и најави интервенција доколку се утврдат неправилности кај трговците и постои економска оправданост. Истовремено, соопшти дека владината кошничка пораснала за 942 денари, со најизразено поскапување кај храната и пијалаците.

Пазарната стабилност и достапноста на производите за граѓаните, сепак, се различни прашања. Цените можат да растат побавно, а основните расходи и натаму да останат превисоки во однос на платите. Забавувањето на инфлацијата не ги враќа автоматски претходните цени.

Затоа оцената за стандардот треба да ги поврзе движењето на цените, растот на приходите и трошоците на различни категории домаќинства. Просекот сам по себе не покажува како живеат семејствата со најниски примања.

Потребни се проверливи пресметки

И објавените податоци бараат дополнително појаснување. Ако октомвриските 59.149 денари се повисоки за 942 денари, претходната вредност би била 58.207 денари. Меѓутоа, за септември претходно бил објавен износ од 58.117 денари. Не е јасно дали станува збор за ревизија или за грешка во објавувањето.

Ова не ја поништува целата пресметка, но ја покажува потребата од јавно достапни табели со производи, количества, цени, извори и евентуални корекции. Истото барање за проверливост треба да важи и за синдикалната методологија.

Разликата меѓу кошничките сама по себе не докажува манипулација. Но, пониската владина сума не е доказ дека граѓаните живеат подобро. За тоа е потребен одговор колку семејства можат да ги покријат неопходните расходи со редовните приходи, без задолжување и одложување основни потреби.