Битката за критичните минерали станува едно од најважните економски и геополитички прашања во светот. Минералите како литиумот, графитот, кобалтот и ретките земни елементи се неопходни за производство на електромобили, батерии, електроника, чипови и современа енергетска технологија.
Кина во моментов има доминантна позиција во голем дел од овој синџир. Според податоците цитирани од „Ројтерс“, Кина контролира до 70 проценти од глобалното ископување на ретки земни елементи, околу 85 проценти од капацитетите за нивна преработка и приближно 90 проценти од производството на метални легури и магнети од овие материјали.
Оваа позиција има големо значење бидејќи ретките земни елементи се користат во автомобилската, електронската и одбранбената индустрија, како и во производството на различни високотехнолошки уреди. Контролата врз суровините и нивната преработка затоа претставува и контрола врз важен дел од современите индустриски синџири.
Проблемот не е само во тоа каде се наоѓа рудата. Голем предизвик за другите земји е изградбата на капацитети за преработка. Според Меѓународната агенција за енергетика, Кина во 2025 година преработувала меѓу 70 и 95 проценти од глобалните количини на неколку клучни минерали, меѓу кои литиум, кобалт, манган и графит.
Токму затоа САД, Европската Унија и други индустриски сили се обидуваат да развијат сопствени рудници, рафинерии и фабрики за преработка. Но, изградбата на ваква инфраструктура трае со години и бара огромни инвестиции.
Кина, од друга страна, веќе изгради цел синџир – од ископување и преработка до производство на материјали и готови компоненти. Тоа ѝ овозможува да има значително влијание врз глобалните индустрии кои зависат од овие суровини.
Овој процес има директна врска и со Македонија. Нашата земја располага со значајни минерални ресурси и има долгогодишна рударска традиција, но прашањето е колку од создадената вредност останува во земјата.
Ако суровините се извезуваат главно како руда или концентрат, најголемиот дел од дополнителната вредност се создава надвор од земјата – во рафинериите, фабриките за материјали, компонентите и финалните производи.
Во светот што забрзано преминува кон електрични возила, батерии, обновливи извори на енергија и висока технологија, минералите стануваат она што нафтата и гасот беа за претходната индустриска ера.