Темата на 2026 е „Од товар до решенија”. Во Македонија, товарот оваа недела добил конкретно лице: палмино масло во сирење и месо со неточни декларации.

На 7 јуни светот го одбележува Светскиот ден на безбедност на храната, прогласен од Обединетите нации и воден од СЗО и ФАО. Новите проценки на СЗО објавени оваа недела покажуваат дека небезбедната храна предизвикува 866 милиони заболувања и 1,5 милиони смртни случаи годишно, при што децата се во најголем ризик. Додека светот ги брои жртвите, Македонија оваа недела ги брои лагите на декларациите.

Темата на 2026: Од податоци до решенија

Кампањата за Светскиот ден на безбедност на храната 2026 го носи мотото „Од товар до решенија, безбедна храна насекаде”, и е посветена на нагласување на товарот на болестите предизвикани од храна и на научно засновани решенија кои можат да ги спречат. Оваа година СЗО го објавува второто издание на извештајот за проценка на товарот на болестите предизвикани од храна, клучен документ кој ги компилира и анализира сложените податоци собрани за безбедносните ризици и опасности во храната ширум светот. Темата особено го нагласува критичното значење на податоците во обликувањето на приоритетите и политиките за зајакнување на безбедноста на храната.

За прв пат, проценките ќе бидат достапни на национално ниво, зголемувајќи ја транспарентноста и овозможувајќи донесување политики засновани на докази. Новиот извештај ќе ги опфати и четири тешки метали: арсен, кадмиум, олово и метилжива.

866 милиони заболени: Бројот кој не смее да се нормализира

Со 866 милиони случаи на болести предизвикани од храна пријавени годишно, кампањата има за цел да ги зајакне мерките за безбедност на храната на секоја фаза од синџирот на снабдување, од фармата до трпезата. Болестите предизвикани од храна, честопати причинети од бактерии, вируси, паразити или хемиски супстанци, се невидливи закани за човековото здравје.

Светскиот ден на безбедност на храната на 7 јуни има за цел да привлече внимание и да инспирира акција за помагање во спречување, откривање и управување со ризиците поврзани со храната, придонесувајќи за прехранбена безбедност, човечко здравје, економски просперитет, земјоделство, пристап до пазар, туризам и одржлив развој.

Во македонски контекст, неточната декларација на производите е директен ризик по здравјето на граѓаните, а дури 90 до 95 отсто од смртноста во земјата е поврзана токму со незаразните болести, каде исхраната игра клучна улога.

Македонија: 91 мостра, и она што го открија

Токму во неделата на Светскиот ден на безбедност на храната, Македонија доживеа еден од поголемите скандали со квалитетот на храната во последните години. По налог на директорот на Агенцијата за храна и ветеринарство, во март биле спроведени засилени инспекции низ малопродажната мрежа во Скопје, при што инспекторите земале вкупно 91 мостра, поделени на 45 примери од млечни производи и млеко и 46 од сувомеснати производи. Анализата покажала присуство на растителна маст во млечните производи, што е строго забрането кај производите како млекото, сирењето, кашкавалот, павлаката и путерот, бидејќи тие имаат загарантирано име и точно се знае каков треба да биде нивниот состав.

Кај еден оператор со храна, лабораториското тестирање утврдило дека во производот декларирани 20 отсто млечна маст, а производот содржел само 1 отсто, за што му е изречена парична казна од 3.500 евра. Кај друг оператор е констатирано дека во производството на млечен производ користел растителни, палмини масти, за што му е изречена парична казна од 1.300 евра.

Месните производи: Уште позагрижувачки резултати

Светлана Колариќ од АХВ предупреди дека измамите со храна веќе не се само локален проблем, туку прашање на кое работат и поголеми истражни институти во Европа, бидејќи станува збор за огромни количини храна и енормни профити. Маслиновото масло, медот, млечните и месните производи се на европската листа на најчести измами со храна.

Резултатите за месните производи се уште позагрижувачки, со огромни отстапувања кои се откриваат при контролите. Директорот на АХВ изјавил дека очекува нерегуларности и во сувомеснатите производи, посочувајќи на присуството на премногу ароми, бои и фосфати.

Безбедноста или квалитетот: Важна разлика

Директорот на Агенцијата за храна и ветеринарство уверува дека граѓаните јадат безбедна храна, нагласувајќи дека безбедноста не е нарушена туку дека нарушен е квалитетот, бидејќи е направена измама со храна на потрошувачите, манипулација со потрошувачите.

Разликата е важна, но не треба да успокојува. Производ кој на декларацијата тврди дека содржи 20 отсто млечна маст, а содржи 1 отсто, не е опасен по живот, но е директна измама на потрошувачот. А луѓето кои мислат дека јадат квалитетна храна со точниот состав, а всушност не јадат, го имаат уставното право да знаат точно тоа.

Европа и светот: Системски одговор наместо поединечни казни

СЗО и ФАО оваа недела воведоа нова алатка за развој на патоказ за безбедност на храната и онлајн курс за проценка на ризик усогласен со Кодекс Алиментариус, поддржувајќи ги надлежните органи и другите засегнати страни кои сакаат да ги користат науката и податоците за подобрување на националните системи за безбедност на храната. Македонија ги усогласува своите прописи со европската регулатива, но примената останува нерамномерна. Засилените инспекции во март 2026 година се позитивен чекор, но прашањето е зошто истите производи го поминувале системот со месеци или години пред откривањето.

Што можете да направите: Читајте декларации

Светскиот ден на безбедност на храната не е само институционален настан. Тој е потсетник дека безбедноста на храната започнува со информираниот потрошувач.

Читајте декларации. Проверувајте го составот. Кога нешто изгледа сомнително, пријавете го на АХВ. И барајте од институциите не само казни, туку и јавно објавување на имињата на операторите кои ги кршат прописите, бидејќи транспарентноста е единствениот механизам кој трајно ги менува практиките.